اسبچه خزر
ساعت ٩:٤۸ ‎ق.ظ روز یکشنبه ۱٥ فروردین ۱۳۸٩   کلمات کلیدی: اسبچه خزری ،گیلان

    اسبچه  خزر :
اسب کوچک کرانه دریا خزر با پیشینه ای در حدود سه هزار سال پیش از میلاد مسیح و نیای بسیاری از اسبان جهان تنها نزدیک به چهار دهه است که مورد شناسائی قرار گرفته است. 
شواهدی مربوط به وجود یک اسب سواری اولیه و همچنین اسبی که متفاوت با اسبهای هند و اروپایی باشد در دست است.محققان سالها از وجود نقش یک اسب کوچک روی حجاریها در ایران آگاه بودند اما طراحان اغلب این طور تفسیر می‌کردند که حجاری اسبهای کوچک به دلیل کمبود جا بوده است.در بعضی از موارد این امر ممکن است دلیلی برای به تصویر درآوردن اندازه‌های متفاوت باشد، همان طور که این روش گاهی برای تمیز موقعیت دو یا چند تصویر به کار می‌رفته است ولی به ندرت در یک حجاری در مورد تندیس ها یا حیوانات رزمی که دارای اندازه‌های کاملا متفاوت هستند به کار گرفته شده است
.
 

تخت جمشید و دارابگرد نمونه‌هایی عالی از مورد آخر هستند. در حجاریهای تخت جمشید اختلاف اندازه بین اسب نیسایی و اسبهای کوچک لیدیایی به ۸/۲۱ سانتی متر می‌رسد. باتطابق این مقدار با اندازه‌های طبیعی، اختلاف قد این دو اسب ۴۰ سانتی متر است.

 

در حجاریهای دارابگرد که از زمان ساسانیان به جا مانده نیز اختلاف بین اندازه این اسبها در همین حد بوده است در آثار به جا مانده از تمدنهای باستانی ماوراء النهر، ایران، بین النهرین و حتی مصر تصاویر و مجسمه هائی از این نوع نژاد مشاهده می شود. 

     

     در نقوش حکاکی شده بر پلکانهای شمالی و شرقی تخت جمشید، در مهر داریوش بزرگ، در گنجینه آمو دریا در موزه بریتانیا(1)، در نقش رستم و داراب گرد، اسب کوچکی مشاهده می شود که بنابر مطالعات فسیل شناسی بر روی بقایای اسکلت های یافت شده در اطراف همدان می توان نتیجه گیری کرد که اسب خزر هزاره اول میلاد وجود داشته و قدمت تاریخی آن به سه هزار سال پیش از میلاد می رسد.

  

 

داریوش حاکم بین النهرین حدود 500 سال قبل از میلاد مسیح علاقمند به شهامت و چابکی این اسب های کوچک به منظور کشیدن ارابه شکاری خود شد که داریوش به وسیله چاپ عکس آنها به عنوان مهر سلطنتی احترام خود به این اسب ها را نشان داد.

(1):مهرهای استوانه ای که نقش سمت راست حاصل آنهاست نشان داده شده.

 

شکل ۱.محل نگهداری موزه بریتانیا (‌British Museum)، شماره ANE 89132، ارتفاع : ۳.۷ س.م.، قطر : ۱.۷ س.م.

 

توضیح: شاه شخصی است که ایستاده و تیر را به سوی شیر نشانه رفته. دو اسب بر شیر افتاده می تازند. این صحنه با دو درخت خرما از متنی که به سه زبان پارسی باستان، عیلامی و بابلی نگاشته شده، جدا شده است. ترجمه متن اینگونه است: من داریوش هستم شاه. (البته تنها در متن بابلی واژه بزرگ هم اضافه شده : من داریوش هستم شاه بزرگ). این مهر در مصر پیدا شده است. 

در تحقیقات بعمل آمده مشخص شده که اسبچه ایرانی منشا تمامی اسبهای ترکمن و اسب اصیل خوزستان (اسب عرب) بوده است. خصوصیات رفتاری این نژاد حاکی از هوش سرشار آن بوده و مهمترین ویژگی آن فراگیری سریع و آسان رفتارهای آموزشی آن بوده و تلفیق این هوش با خلق و خوی مهربان این نژاد آنرا جزو بهترین نژادها جهت سوارکاری و آموزش سوارکاری کودکان در جهان قرار داده است.  

 

این نژاد به واسطه کوتاهی قد عنوان پونی را به خود اختصاص داده است ولی در مقایسه با سایر نژادهای پونی در جهان که اسبانی با بدنی چاق و کوتاه واندامهای حرکتی قوی و زمخت و فاقد تناسب اندام می باشند، فوراً این اسب از این نوع نژاد مجزا شده و به اسب مینیاتوری معروف گشت. 

 

منشا اصلی‌ آن‌ در سواحل‌ دریای‌ خزر و استانهای‌ گیلان و مازندران‌ ‌ می‌ باشد در قدیم درگیلان و مازندران در کشیدن چوب ها و کارهای کشاورزی از این اسب استفاده می شده است.



 

 ویژگیهای ظاهری این اسب بسیار قابل توجه و منحصر به فرد می باشد که در ادامه به پاره ای از آنها اشاره می کنیم: 

 

1- چشم ها: اغلب برجسته، بادامی شکل، بزرگ، تیره رنگ و متمایل به پائین است.
2- منخرین: بزرگ و خوش فرم و در هنگام فعالیت به اندازه کافی باز می شود.
3- گوشها: کوتاه و با فاصله از یکدیگر، متحرک و زنده و اغلب انتهای آنها تیز است.
4- سر: عریض با پیشانی محدب که استخوان پیشانی با زاویه مناسبی با استخوان بینی اتصال پیدا می کند.
همچنین ناحیه استخوان گونه عمیق و برجسته بوده و دو استخوان فک پائین در محل اتصال به گلو از فاصله زیادی برخوردار است. پوزه ظریف و مشخص در انتهای سر قرار گرفته است.
5- گردن: بلند بوده و با انحنائی موزون به سینه متصل می گردد.
6- کتف و جدوگاه: کتف طویل و دارای شیب مطلوب به همراه یک جدوگاه قوی می باشد.
7- بدن و تنه: مشخصا دارای بدنی ظریف و ریز نقش است با عمق سینه زیاد که پهنای سینه نسبت به پهنای بدن بیشتر است. تنه به صورت یکپارچه با اندام خلفی مشخص و فضای کافی برای زین.

8- مفصل خرگوشی: شاید به دلیل زیستگاه کوهستانی منشا این نژاد، مفصل خرگوشی نسبت به نژادهای گوناگون مناطق پست می تواند زاویه بیشتری داشته باشد.
9- اندام حرکتی: در مقایسه با طول، این اندامها قطر کمی دارند.
10- سم ها: سم هر دو اندام قدامی و خلفی بیضی شکل بوده و کف و جدار سمها به قدری محکم و سخت می باشد که تنها در مناطق بسیار نا هموار و خشن نیاز به نعل پیدا می کند. همچنین جسم چنگال در سم بسیار کوچک است.

11- پوشش خارجی: پوست و مو نرم و نازک بوده و موها در تابستان ابریشمی و نرم و همراه با درخشندگی خاصی می باشد. در زمستان موها، یال و دم پر پشت شده اما لطیف و ابریشمی است. یال معمولا لخت بوده و رشد زیادی دارد. دم حالت افتاده نداشته و در پائین مفصل مچ رویش مو وجود ندارد. 
12- رنگها: به تمامی رنگها به جز رنگ مخلوط سیاه و سفید (pinto) دیده می شوند رنگ خاکستری از طریق تغییر به طیفی از رنگهای قرمز (ابرش) نهایتا به رنگ سفید در هنگام بلوغ تبدیل می شود. 

13- ارتفاع: مواردی که تا به امروز ثبت شده ارتفاع جدوگاه 100 تا 120 سانتیمتر است. رشد اسبهای خزری سریع است، اسبهای جوان در حدود 18 ماهگی به حداکثر ارتفاع می رسند. 
14- نحوه حرکت و کارآئی: این اسب ذاتا چابک بوده و دارای قدرت پرش قابل توجهی است. در هنگام گام برداشتن دارای حرکتی شناور گونه است. در هنگام یورتمه دارای حرکت کشیده و کوتاه است و از کتف به خوبی استفاده می کند. حرکت چهار قدم سریع است .
 
15- اخلاق: بسیار هوشیار و با استعداد در یادگیری می باشد. درعین حال مهربان و صبور است. خصوصیات رفتاری این نژاد حاکی از هوش سرشار آن بوده و مهمترین ویژگی آن فراگیری سریع و آسان رفتارهای آموزشی می باشد. تلفیق این هوش با خلق و خوی مهربان این نژاد آنرا جزو بهترین نژادها جهت آموزش سوارکاری به کودکان قرار داده است.

 

با توجه به تاریخچه اسبچه کرانه دریای خزر، این اسبچه نقش به سزائی را در سیر تکاملی اسب داشته و منشا و زادگاه اصلی و اولیه آن کرانه های دریای خزر که کشور ایران است می باشد. دیگر آنکه به عقیده کارشناسان این نژاد یک پونی نیست بلکه یک اسب مینیاتوری است چراکه از مشخصات پونی دست و پای کوتاه و بدن زمخت و گوشتالود است در حالیکه اسبچه خزری دارای دست و پائی کشیده و بدنی چابک و دارای تمامی مشخصات یک اسب اصیل است.
آموزش و تربیت این نژاد در باشگاه‌های سوارکاری نشان داد که از نظر پرش از استعداد خاصی برخوردار بوده و در بسیاری موارد قابل رقابت با اسب‌های بزرگ می‌باشند.
اسبچه خزر با توجه به سابقه تاریخی، زیبایی و استعدادهای بسیار بالا، مناسب آمیزش با سایر نژادهای اسب‌های داخلی و خارجی است.

قد اسب‌های خزر بین 100 تا 130 سانتی‌متر گزارش شده است. البته نمونه‌های کمتر از 100 سانتی‌متر هم دیده می‌شود اما به ندرت. باستان‌شناسان می‌گویندنخستین کاسپین‌ها قدی حدود 90 سانتی‌متر داشته‌اند. عوامل متعددی بر شاخص قد اسب‌های خزر مؤثرندکه وراثت مهمترین آن‌ها است. غالباً والدین قد ‌بلند کره‌هایی بلند تولید می‌کنند. بعضی‌ها معتقدند قد در چندنسل متوالی زاد و ولد افزایش می‌یابد

 

در انگلیس شاخص مراقبت و تغذیه را در قددخیل می‌دانند و معتقدند تغذیه مناسب و مراقبت بهتر موجب افزایش قد کاسپین ها تا بیش از 130 سانتی‌مترخواهد شد. اما قد اسبهای خزر به طورمتوسط 7/113 سانتی‌متر می باشد. نکته قابل توجه در قد این است که به دلیل رشد سریع‌تر این نژاد نسبت به سایر اسب‌های دنیا،کاسپین‌ها در 18 ماه اول زندگی خود به حداکثر قدشان دست پیدا می‌کنند 

 

تولید مثل در اسب خزر کاملاً شبیه اسب می‌باشد. اسب خزر دارای تولیدمثل فصلی است یعنی دو فصل متمایز شامل فصل تولیدمثل و فصل غیرتولیدمثل در آن‌ها وجود دارد، اما تولیدمثل غیرفصلی نیز در آن‌ها قابل مشاهده است. مادیان‌های خزر 321 تا 354 روز باردار هستند و متوسط طول دوره آبستنی‌شان 334 روز- حدود 11 ماه- می‌باشد. طول دوره فحلی (همان چرخه تولیدمثل مادیان که در فواصل زمانی منظم در طول فصل تولیدمثل وجود دارد) 24 روز می‌باشد.  

 

 منابع:ویکی پدیا و قارم ایران